ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ (PM-JDY) ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਹਿਲ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
19 ਅਗਸਤ 2026 ਤੱਕ PM-JDY ਤਹਿਤ 59.09 ਕਰੋੜ ਖਾਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 32.92 ਕਰੋੜ ਖਾਤੇ ਮਹਿਲਾ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧੀ ਹੈ।
12 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 59 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਤੇ
ਜਦੋਂ PM ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰਸਮੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।2015 ਵਿੱਚ PM-JDY ਖਾਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 14.72 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ 19 ਅਗਸਤ 2026 ਤੱਕ ਵਧ ਕੇ 59.09 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਖਾਤਾਧਾਰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 32.92 ਕਰੋੜ ਹੈ।ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀ ਹੈ।
ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ 20 ਗੁਣਾ ਵਧੀ
PM ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ।ਮਾਰਚ 2015 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 15,670 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਜਮ੍ਹਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਰਕਮ 19 ਅਗਸਤ 2026 ਤੱਕ ਵਧ ਕੇ 3,16,514 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ 20 ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧ ਰਹੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵੀ ਵਧਿਆ
ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ Financial Inclusion Index ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚਕਾਂਕ 2018 ਵਿੱਚ 53.9 ਸੀ, ਜੋ 2026 ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ 67 ਹੋ ਗਿਆ।ਇਸ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ, ਬੱਚਤ, ਬੀਮਾ, ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
PM ਜਨ ਧਨ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ
PM-JDY ਤਹਿਤ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬੱਚਤ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਬਕਾਇਆ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਖਾਤਾਧਾਰਕ ਨੂੰ RuPay ਡੈਬਿਟ ਕਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਯੋਗ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਬੀਮਾ ਕਵਰ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਜੇਕਰ ਖਾਤੇ ਦੀ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਨੂੰ ₹10,000 ਤੱਕ ਓਵਰਡਰਾਫਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੌਣ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਨ ਧਨ ਖਾਤਾ?
PM-JDY ਤਹਿਤ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਰਲੀ ਉਮਰ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੇ, ਉਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬੱਚਤ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੈਂਕ ਸ਼ਾਖਾ ਜਾਂ ਬੈਂਕ ਮਿੱਤਰ ਆਊਟਲੈੱਟ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋੜੀਂਦੇ KYC ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਫਾਰਮ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਸਦੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਖਾਤਾ ਸਰਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਂਝੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਬਣੀ ਵੱਡੀ ਵਿੱਤੀ ਤਾਕਤ
PM ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਾਂਝੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ, ਕਰਜ਼ਾ, ਬੀਮਾ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
PM ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ Guinness World Records ਨੇ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼ (IMF) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਰਸਮੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ‘ਚ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ PM ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ?
12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ PM ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। 59.09 ਕਰੋੜ ਖਾਤੇ, 32.92 ਕਰੋੜ ਮਹਿਲਾ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਅਤੇ ₹3.16 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਕੜੇ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਬੱਚਤ, ਬੀਮਾ, ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
